Bu sözlüğü nasıl kullanırsınız?

Bu sözlüğün veri modelinde dört temel kavram vardır. Hepsini iyi ayırt etmek arayüzü çok kolaylaştırır.

Madde başı (söz)

Sözlüğün baş satırı; bir sözcük ya da çok sözcüklü deyim. Örn. 'gelberi (I)', 'abazımak'.

Anlam

Madde başının taşıdığı tanımlardan biri. Bir madde birden çok anlama sahip olabilir; her biri ayrı satırdır ve kendi konumlarına/tanıklarına bağlanır.

Konum

Bir anlamın hangi il/ilçe/köyde derlendiği. Bir anlam birden çok yerden derlenmiş olabilir.

Tanık (örnek)

Anlamı destekleyen örnek cümle. Tanıklı bir madde, kelimenin doğal kullanımını gösterir.

Anasayfadaki arama kutusu üç katmanlı bir arama yapar — yazım hatalarına, Türkçe karakterlere ve büyük/küçük harfe karşı toleranslıdır.

Tam eşleme

Yazdığınız ifade aynen bir madde başına denk geliyorsa en üstte gösterilir.

FTS — full-text search

Türkçe gövde-çıkarma (stemming) ile ilgili maddeler bulunur. 'gelmek' yazınca 'gelir', 'geldi', 'gelirim' türevleri de bulunabilir.

Trigram (yazım hatası toleransı)

Yazım hatalarını yakalar. 'glberi' yazsanız bile 'gelberi' önerilir. 3 karakterlik dilim benzerliği üzerinden çalışır.

Anlam araması

Sözcüğün kendisi değil, anlam metni içinde geçen kelimeyi arar. 'şal' arayınca 'şal' kelimesini açıklamada içeren tüm maddeler döner.

Sonuçlarda her satırda sözcüğün kaç ilde geçtiği, kaç anlamı olduğu ve çok sözcüklü olup olmadığı gösterilir. Sözcüğün üzerine tıklayınca madde başı sayfasına gidersiniz.

Bir sözün üzerine tıkladığınızda açılan sayfa şunları içerir:

Anlamlar

Numaralı liste hâlinde tüm tanımlar. Her anlamın altında konum ve tanık (varsa).

Konum harita+listesi

Bu sözcüğün hangi illerden derlendiğinin haritası ve listesi.

Yayılım istatistiği

Toplam frekans (sözcüğün tüm derlemde kaç kez geçtiği) + il sayısı (kaç farklı ilden derlendiği).

Anlam ağı

Çok anlamlı sözcüklerde anlamlar arasındaki kavramsal yakınlığı gösteren küçük graf.

Eş kullanımlar (collocation)

Bu sözcüğün aynı bölgede sık beraber kullanıldığı diğer sözcükler.

Değişke (varyant)

'kapışmak' → 'kapuşmak' gibi aynı sözcüğün farklı yazılışları arasındaki bağlantı.

Köken (etimoloji)

Eğer bir köke bağlıysa, o kökten türemiş diğer sözcükler — bkz. Söz aileleri.

Sözcüklerin coğrafi bağlamı dört seviyede tutulur: bölge (7 coğrafi + 1 KKTC) → il (81+1) → ilçe → köy.

Bölge

Türkiye'nin 7 coğrafi bölgesi + Kıbrıs. Her bölgeye sabit bir renk atanmıştır; uygulamada bu renk her yerde aynı bölgeyi temsil eder.

İl portresi

/iller/[id] sayfası: o ilin sözcük profili, en yaygın/en yöresel sözcükleri, ses ve morfoloji parmak izi, kavramsal alan dağılımı.

İlçe-köy paneli

Bir ilin ilçelerine, bir ilçenin köylerine kadar inebilirsiniz. Köy seviyesinde derlenmiş sözcükler için ayrı sayfa.

Bölge karşılaştırma

/bolge-karsilastir: iki bölgenin sözcük varlığını yan yana koyar; ortak/özgün sözcükler ve oranlar.

/siniflandirma sayfası, tüm derlemenin tipolojik, coğrafi ve semantik analitiğini sekmeler hâlinde sunar. Her sekme ayrı bir bakış açısıdır:

Genel

Yerel sözcük oranı, ortalama yayılım, homonim oranı, ortalama anlam — özet istatistikler ve donut grafikler.

Bölgeler

Bölge × bölge Jaccard benzerlik haritası ve 8×8 matris. Hangi bölgeler ağız bakımından birbirine yakın?

İller

İl × il benzerlik haritası, en benzer 15 il çifti, hiyerarşik kümeleme dendrogramı.

Anlam ve Yapı

Anlam derinliği, polysemy (çok anlamlılık), coğrafi yayılım histogramı.

Sesbilim

Bölgelerin ses değişim profili (k→g yumuşaması, h-düşmesi, ünlü uyumu vb.).

Morfoloji

Yapım/çekim eklerinin bölgelere göre dağılımı; en yaygın ekler ve kalıplar.

İlçe-Köy

İlçe ve köy seviyesinde derinleşen panel.

Kavramsal

16 kavramsal alana göre kelime grupları (aşağıda ayrıntı).

Semantic field'in Türkçesi. Sözcükler anlam yakınlığına göre 16 kavramsal alana ayrılmıştır: Bitki ve botanik, Hayvanlar, Yiyecek ve içecek, Akrabalık, İnsan ve beden, Doğa ve coğrafya, Hava ve mevsim, Ses ve müzik gibi.

Eşleme otomatiktir: her alanın 8-15 anahtar kelimesi vardır; bir maddenin anlam metni bu anahtar kelimelerden birini içeriyorsa o alana atanır. (Aynı sözcük birden fazla alana girebilir.)

Alan kartı

Her alanın rengi, açıklaması ve kaç sözcük içerdiği gösterilir. Tıklayınca alanın detay paneli açılır.

İl-içi yüzde haritası

Her il, kendi sözcük varlığının ne kadarını bu alana ayırıyor? Yoğunluk koyuluğu bu oranla orantılıdır.

Bölge dağılımı

Alanın hangi bölgelerde daha çok temsil edildiği (mutlak sözcük sayısı).

Maddebaşı listesi

Alanın TÜM sözcükleri sayfalı liste olarak. Alfabetik veya yayılıma göre sıralanabilir.

/izogloss: Aynı kavramın iki farklı sözcükle adlandırıldığı durumlarda, iki sözcüğün coğrafi sınırını harita üzerinde çizer.

Klasik diyalektoloji terimidir: izogloss, "iki dilbilimsel özelliğin geçtiği bölgeyi sınırlandıran çizgi"dir. Burada iki sözcüğü seçersiniz; harita iki sözcüğün ağırlıklı olduğu illeri farklı renklerle boyar, kesişim bölgelerini gösterir.

Tipik kullanım

Aynı şeyi farklı yörelerin nasıl adlandırdığını görmek. Örn. 'mısır' / 'darı'.

Ağırlık

Bir ilde her iki sözcük de geçiyorsa hangisinin daha baskın olduğu (frekans oranı) hesaplanır.

/parmak-izi: Bir ağız metnini (örn. yöresel bir konuşma yazıya geçirilmiş hâli) yapıştırırsınız — sistem o metnin hangi bölgeden geldiğini tahmin eder.

Çalışma prensibi: metindeki her sözcüğü derleme sözlüğünde arar, eşleşenlerin il/bölge dağılımını çıkarır, nadir (yayılımı az) sözcüklere daha çok ağırlık verir; çünkü bunlar ağzı belirlemede daha bilgi taşıyıcıdır. Yaygın sözcükler ("ekmek", "su") çok bölgede geçtiği için zayıf sinyaldir.

Eşleşen / toplam

Yapıştırdığınız metindeki sözcüklerin yüzde kaçı sözlükte bulundu.

Olası bölgeler

En olası 5 bölge skoruyla listelenir; metnin hangi bölgeye ait olma olasılığı yüksek.

Belirleyici sözcükler

Tahmine en çok katkıyı sağlayan, dar yayılımlı sözcükler.

/tipoloji: 81 il, sesbilim+morfoloji+sözcük dağarcığından üretilen çok boyutlu (~49 boyutlu) bir vektörletemsil edilir; bu vektörler hiyerarşik kümeleme (UPGMA) ile gruplanır.

Sonuçta klasik 7 coğrafi bölgeden bağımsız, verinin kendiliğinden ortaya çıkardığı ağız gruplarıgörülür. Bazen iki coğrafi olarak uzak il (ör. Kars-Erzurum-Ardahan ile Doğu Karadeniz'in iç kesimleri) ses özellikleri bakımından beklenmedik biçimde aynı kümede çıkabilir.

Vektör boyutları

Sözcük başlangıç sesi oranları (g-, k-, h-), ek kullanımları, kavramsal alan profili — toplam ~49 sayısal özellik.

Küme

Vektör uzayında birbirine yakın illerin oluşturduğu doğal grup.

İl portresi

Her ilin diğerlerinden hangi özelliklerle ayrıldığının (ortalamadan en çok yüksek/düşük) listesi.

/ses-degisim: Ağızlar arası fonetik farklılaşmaları harita üzerinde gösterir. Türkçenin bilinen ağız ölçütleri burada veriyle nicelenir.

k → g (yumuşama)

Sözcük başında 'g-' kullanımı yüksekse k-/g- karşıtlığı zayıftır. Karadeniz ve Doğu Anadolu'da yoğundur.

ç → ş

'ç' sesinin sürtünmeli 'ş'ye geçişi. Bazı Karadeniz ağızlarında belirgindir.

h düşmesi

Sözcük başı veya içi 'h' sesinin düşmesi. Batı ağızlarında daha yaygın.

-m → -n

Sözcük sonu '-m' eki yerine '-n' (örn. 'gözüm' → 'gözün'). Bazı Anadolu ağızlarına özgü.

b → p sertleşmesi

Türkçe öz sözcüklerde nadir; alıntı kelimelerde görülür.

/aile: Aynı kökten türeyen sözcükler bir araya getirilmiştir. Örn. "kıs-" kökünden kısık, kısacık, kısaca, kısalmak, kısaltmak...

Kök

Türemeyen, en küçük anlamlı parça.

Türev

Köke yapım eki ya da değişke eklenerek üretilen sözcük.

Aile büyüklüğü

Bir kökün kaç türevi var. Üretkenliği yüksek kökler daha çok türev verir.

/deyim: Çok sözcüklü ifadeler (deyim, kalıp, ikileme) 9 tematik gruba ayrılarak haritalanmıştır.

Çok sözcüklü ifade

İki ya da daha çok kelimeden oluşan, tek kavramı karşılayan birim.

Tematik küme

Aşk-evlilik, hastalık, doğa olayları gibi konular.

Bölgesellik

Bazı deyimler tek bir yöreye, bazıları ülke geneline yayılır.

/istatistik: Sözlük genelindeki sayılar — toplam madde, anlam, konum, en yaygın/en yerel sözcükler, anlam uzunluğu dağılımı, il yoğunlukları gibi nicel bakışlar.

Derleme sözlüğü 1932-1976 arası toplandığı için il-ilçe yapısı o dönemden kalma: 81 yerine 82 (Kıbrıs dahil), Aksaray-Bayburt-Karaman-Düzce gibi 14 il o dönemde henüz kurulmamıştı. Arayüz, tarihsel kayıtları korur ama içerikleri modern (güncel) idari yapıya göre toplar.

Yeni iller (1953-1999)

Adıyaman, Sakarya, Nevşehir, Uşak (1953); Aksaray, Bayburt, Karaman, Kırıkkale (1989); Batman, Şırnak (1990); Bartın (1991); Ardahan, Iğdır (1992); Yalova, Karabük, Kilis (1995); Osmaniye (1996); Düzce (1999). Toplam 18 yeni il.

İlçe taşınması

153 ilçenin orijinal il'i (sözlükte) ile bugünkü il'i farklı. Örn. "Aksaray ilçesi" sözlükte Niğde altında ama bugün Aksaray il'inin merkezi.

Modern görünüm endpoint'i

Tüm sayılar v_anlam_konum_modern view üzerinden — bir sözcüğün yeri "orijinal il"den "modern il"e taşınmış olarak hesaplanır.

İl sayfası bilgilendirmesi

Yeni iller (Aksaray vs.) sayfa üstünde "X yılında kuruldu, daha önce Y'ye bağlıydı" notu görür. Eski iller (Niğde) ise "3 ilçe başka ile bağlandı: Aksaray → Aksaray (72 sözcük)" notu.

İlçe sayfası bilgilendirmesi

Modern karşılığı farklı olan ilçeler "Bu ilçe Niğde'de kayıtlıdır, bugün Aksaray ilinde" banner'ı gösterir.

/esanlamli: Türkiye Türkçesi ağızlarında aynı kavramı farklı yörelerde farklı sözcüklerlekarşılayan eşanlamlı grupları. 9.505 grup, 29.017 üye; en büyük grup 102 üye.

Kanonik (hedef)

Sözlüğün gönderim hedefi olan sözcük — "bk. X" satırlarındaki X. Grubun ana ismi.

Varyant / yerel adlandırma

Aynı hedef sözcüğe yönlendirilen tüm yöresel/varyant sözcükler. Birbirinin eşanlamlısı.

Yayılım

Bir grubun tüm üyelerinin birlikte kaç ilde geçtiği. Ne kadar yaygın bir kavramın yöresel çeşitlemesi olduğu.

Kaynak sinyal

anlam.yonlendirme_soz_id alanı — sözlükteki "bk. X" yönlendirmeleri parse edilmiş hâli. 19.617 yönlendirme anlamından 9.505 hedef türetildi.

Aramada otomatik entegre: /soz?q=ekmekgibi bir arama yapıldığında, eşleşen kanonik gruplar üstte vurgulu kart olarak çıkar. Madde başı sayfasında ise sözcüğün dahil olduğu eşanlamlı grup tüm üyeleriyle gösterilir.

Bir madde başı sayfasında (örn. gelberi (I)) anlamlar ve konum bilgilerinin yanında 9 farklı analiz kartıgösterilir. Sözcüğün dilsel parmak izi.

Canlılık skoru

0-100 kompozit: yayılım + anlam çeşitliliği + tanık + değişke + eşanlamlı + söz ailesi büyüklüğü. Dilsel zenginlik göstergesi.

Köken tahmini

Türkçe / Arapça-Farsça / Avrupa olabilirlik yüzdeleri. Şapkalı, hiyat, ünsüz çift kümesi, ünlü uyumu göstergelerinden hesaplanır (etimolojik kesinlik değil — kalıp temelli).

Yayılım tipi

Yerel / yöresel-bitişik / yayılmış / dağınık / ulusal. Sözcüğün geçtiği illerin coğrafi yığılma derecesi (centroid uzaklığı km cinsinden).

Anlamca yakın sözcükler

Aynı kavramsal alana giren ve tanım metni anahtar kelimelerini paylaşan 12 sözcük. Runtime hesaplanır.

Eşanlamlılar

Sözcüğün dahil olduğu eşanlamlı grup ve tüm üyeleri (varsa).

Epicenter

Sözcüğün yayılım merkezi (BFS algoritması — komşu il grafı).

Söz ailesi

Sözcüğün üyesi olduğu kök ailesi ve diğer türevler.

Anlam ağı

Çok anlamlı sözcüklerde anlamlar arası kavramsal yakınlık grafiği.

Collocation

Tanık metinlerinde sık beraber geçen kelimeler.

Sınıflandırma sayfasının (/siniflandirma) çeşitli sekmelerine eklenmiş kompozit analizler. Sözlüğün makro yapısını ortaya çıkaran ileri istatistikler.

Ağız kimliği indeksi

İller sekmesinde. Her il için kompozit "dilsel belirginlik" skoru: özgün sözcük oranı (40%) + sesbilim sapması (30%) + morfolojik karmaşıklık (15%) + kavramsal entropi (15%). Filtre: minimum sözcük sayısı.

Kavramsal alan çakışması

Kavramsal sekmesinde. 16×16 ısı haritası — alanlar arası ortak sözcük (Jaccard). "Tarım × Doğa" en yüksek (16%), "Akrabalık × İnsan-beden" yakın takipte.

Coğrafi diffüzyon (yayılım tipleri)

Anlam sekmesinde. Tüm sözcükleri 5 yayılım tipine ayırır (yerel, yöresel-bitişik, yayılmış, dağınık, ulusal) + her tipten örnekler.

Tanım dili kalıpları

Anlam sekmesinde. Sözlüğün tanım stratejisi: "X gibi", "X türü/cinsi", "küçük/büyük X", "kullanılan/kullanılır" gibi 16 kalıp + örnekler. "X-li/-sız nitel" en sık (10.780).

Sözcük canlılık tablosu

Anlam sekmesinde. En "canlı" 50 sözcük tek tabloda — tüm bileşenleriyle. gelberi(81.1), cırcır(79.4), bayak(79.1) ilk üçte.

Anlam yapı özeti

Anlam sekmesinde. 24 alanlı global yapı: madde sayısı, çok/tek sözcüklü, homonim, konumlu, tanıklı, değişkeli + 4 pasta grafiği.

Yayılım kategorileri

Anlam sekmesinde. Yerel/yöresel/bölgesel/geniş/ulusal yığılı bar — sözlüğün yerelizm derecesi.

Söz ailesi büyüklük dağılımı

Anlam sekmesinde. Aile başına üye sayısı kovaları + en üretken 30 kök listesi.

Anlam metni anahtar kelimeleri

Anlam sekmesinde. Tüm tanım metinlerinde en sık geçen 80 kelime — sözlüğün doğal tanım dilini gösterir.